کمکهای اولیه خفگی ; خفگی با اجسام خارجی در کودکان و بزرگسالان
اهمیت خفگی با غذا یا اجسام خارجی
خفگی با غذا یا اجسام خارجی یکی از شایعترین علل مرگهای ناگهانی و قابل پیشگیری در کودکان و بزرگسالان است. طبق آمار سازمان جهانی بهداشت (WHO)، سالانه بیش از ۱۰۰ هزار نفر در جهان بر اثر خفگی جان خود را از دست میدهند که بخش عمده آن در کودکان زیر ۵ سال رخ میدهد. در ایران نیز، گزارشهای وزارت بهداشت نشان میدهد خفگی سومین علت مرگ غیرعمدی در کودکان زیر ۱۴ سال است.
این حادثه معمولاً در عرض چند دقیقه رخ میدهد و اگر کمک فوری ارائه نشود، منجر به نقص مغزی دائمی یا مرگ میشود. انسداد راه هوایی توسط تکههای غذا (مانند گوشت، آجیل، انگور)، اسباببازیهای کوچک، سکه، بادکنک یا اشیاء روزمره، جریان هوا را مسدود کرده و اکسیژنرسانی به مغز را قطع میکند.
اهمیت شناخت و اقدام سریع:
- هر ثانیه تأخیر، شانس زنده ماندن را کاهش میدهد.
- ۹۰٪ موارد خفگی در خانه و در حضور والدین یا بزرگسالان رخ میدهد.
- آموزش کمک اولیه (مانند مانور هایملیش) میتواند جان افراد را نجات دهد.
خفگی نه تنها یک خطر پزشکی، بلکه یک مسئله اجتماعی و آموزشی است که با آگاهی و پیشگیری قابل کنترل است. یادگیری تکنیکهای ساده کمک اولیه میتواند تفاوت بین زندگی و مرگ باشد.
تفاوت خفگی در کودکان و بزرگسالان
خفگی در کودکان و بزرگسالان از نظر علت، شدت، روش کمک اولیه و پیشگیری تفاوتهای اساسی دارد. درک این تفاوتها برای اقدام صحیح و سریع ضروری است.
| جنبه مقایسه | کودکان (بهویژه زیر ۵ سال) | بزرگسالان |
|---|---|---|
| شایعترین علل | اشیاء کوچک (اسباببازی، سکه، باتری، بادکنک)، غذاهای سفت یا گرد (آجیل، انگور کامل، هویج خام، پاپکورن) | تکههای بزرگ غذا (گوشت، نان خشک)، مصرف الکل، صحبت یا خنده حین غذا خوردن |
| آناتومی راه هوایی | راه هوایی باریکتر، زبان بزرگتر، توانایی جویدن و بلع ضعیفتر | راه هوایی وسیعتر، اما ممکن است به دلیل دندان مصنوعی یا بیماریهای دهان مشکل ایجاد شود |
| علائم اولیه | گریه یا سرفه ضعیف، رنگپریدگی سریع، دست زدن به گلو (در کودکان بزرگتر) | دست زدن به گلو (علامت جهانی خفگی)، سرفه شدید یا بیصدا، کبودی لبها |
| روش کمک اولیه | – نوزادان زیر ۱ سال: ضربه به پشت + فشار قفسه سینه – کودکان ۱ تا ۸ سال: مانور هایملیش اصلاحشده (با احتیاط) | مانور هایملیش استاندارد (فشارهای شکمی) |
| خطر خفگی جزئی | بیشتر (ممکن است سرفه نکنند و انسداد کامل شود) | معمولاً سرفه مؤثر دارند و انسداد جزئی رفع میشود |
| سرعت پیشرفت | بسیار سریع (به دلیل مصرف اکسیژن بالا و حجم ریوی کم) | نسبتاً کندتر، اما همچنان خطرناک |
| پیشگیری | نظارت دائمی، برش غذا به قطعات کوچک، دور نگه داشتن اشیاء کوچک | جویدن آهسته، اجتناب از صحبت/خنده حین غذا، کنترل مصرف الکل |
علائم و نشانههای خفگی
تشخیص سریع خفگی حیاتی است، زیرا تنها ۴ تا ۶ دقیقه تا آسیب مغزی دائمی یا مرگ فرصت دارید. علائم بسته به کامل یا جزئی بودن انسداد متفاوت است.
علائم خفگی کامل (انسداد ۱۰۰٪ راه هوایی)
- عدم توانایی صحبت یا گریه
(در نوزادان: گریه بیصدا یا ضعیف) - سرفه بیاثر یا بدون سرفه
- دست زدن به گلو (علامت جهانی — در کودکان زیر ۳ سال معمولاً دیده نمیشود)
- کبودی لبها، زبان یا صورت (در کودکان سریعتر ظاهر میشود)
- تنفس دشوار یا قطع تنفس (ممکن است صدای خرخر یا ویزینگ شنیده شود)
- از دست دادن هوشیاری (در کودکان: ۱–۲ دقیقه | در بزرگسالان: ۳–۵ دقیقه)
علائم خفگی جزئی (انسداد نسبی)
- سرفه قوی و مؤثر → تشویق به ادامه سرفه (دخالت نکنید!)
- تنفس با صدای ویزینگ (سوتمانند)
- اضطراب، گریه (در کودکان)
- توانایی صحبت کردن (هرچند با سختی)
علائم هشدار ویژه در نوزادان
- گریه ضعیف یا بیصدا
- رنگپریدگی یا کبودی ناگهانی
- حرکات غیرعادی دست و پا
- بیحالی ناگهانی
کمکهای اولیه خفگی و ارزیابی سریع وضعیت قربانی
ارزیابی سریع اولین و حیاتیترین گام در کمک اولیه خفگی است و کمتر از ۱۰ ثانیه طول میکشد. هدف: تشخیص خفگی کامل (نیاز به اقدام فوری) از خفگی جزئی (تشویق به سرفه).
گامهای ارزیابی (برای همه سنین)
- امنیت صحنه را بررسی کنید
مطمئن شوید محیط ایمن است (بدون خطر برای شما یا قربانی). - به قربانی نزدیک شوید و سؤال کنید
- بزرگسالان و کودکان بالای ۱ سال:
بلند بگویید: «خفگی؟ مشکلی داری؟ میتونی حرف بزنی؟» - نوزادان زیر ۱ سال: به گریه یا واکنش توجه کنید.
- سه نشانه کلیدی را چک کنید (در ۵–۱۰ ثانیه): نشانه خفگی جزئی (سرفه کنید!) خفگی کامل (اقدام فوری!) سرفه قوی و مؤثر ضعیف، بیصدا یا بدون سرفه صحبت/گریه میتواند حرف بزند/گریه کند نمیتواند نفس تنفس با سختی قطع یا صدای ویزینگ/خرخر
- علائم اضافی را ببینید
- دست زدن به گلو (علامت جهانی — در کودکان کمتر)
- کبودی/آبی شدن لبها، صورت
- وحشت، گیجی، رنگپریدگی
تصمیمگیری سریع و کمکهای اولیه خفگی
- خفگی جزئی → «سرفه کن! ادامه بده!» + تماس با بهین راد
- خفگی کامل → فوراً مانور کمک اولیه (هایملیخ یا ضربه پشت) + تماس با بهین راد
کمک اولیه برای بزرگسالان و کودکان بالای ۱ سال (مانور هایملیش)
مانور هایملیش (Heimlich Maneuver) تکنیک استاندارد برای رفع انسداد کامل راه هوایی در بزرگسالان و کودکان بالای ۱ سال است. هرگز در نوزادان زیر ۱ سال استفاده نشود.
گامهای مانور هایملیش (هنگام هوشیاری)
| گام | بزرگسالان | کودکان ۱ تا ۸ سال |
|---|---|---|
| ۱. موقعیتگیری | پشت قربانی بایستید، دستها دور کمر | پشت کودک زانو بزنید، دستها دور شکم |
| ۲. دست غالب | مشت دست غالب را زیر جناغ (بالای ناف، زیر قفسه سینه) قرار دهید | مشت کوچکتر، همان موقعیت |
| ۳. دست دیگر | دست دیگر را روی مشت بفشارید | همان |
| ۴. فشار | ۵ فشار سریع و محکم به داخل و بالا (مانند حرف J) | ۵ فشار ملایمتر (با نیروی کمتر) |
| ۵. تکرار | تا خروج جسم یا بیهوشی | تا خروج جسم یا بیهوشی |
نکته: فشارها باید سریع، محکم و رو به بالا باشند، نه فقط به جلو.
اگر قربانی بیهوش شد
- قربانی را به پشت بخوابانید.
- تماس فوری با ۱۱۵.
- شروع CPR (فقط فشار قفسه سینه):
- ۳۰ فشار قفسه سینه (عمق ۵–۶ سانتیمتر در بزرگسالان، ۵ سانتیمتر در کودکان)
- قبل از هر ۲ تنفس مصنوعی، راه هوایی را چک کنید (ممکن است جسم خارج شود).
- ادامه تا رسیدن اورژانس یا بازگشت تنفس.
هشدارهای مهم
- هرگز انگشت در دهان نکنید (مگر جسم قابل دیدن باشد — ممکن است جسم را عمیقتر کنید).
- در زنان باردار یا افراد چاق: فشارها را روی پایین جناغ (قفسه سینه) اعمال کنید.
- پس از رفع خفگی: حتماً به پزشک مراجعه کنید (ممکن است آسیب داخلی رخ داده باشد).
کمکهای اولیه خفگی برای نوزادان زیر ۱ سال (ضربه به پشت و فشار قفسه سینه)
هرگز از مانور هایملیش استفاده نکنید.
تکنیک مخصوص نوزادان: ۵ ضربه به پشت + ۵ فشار قفسه سینه (تکرار تا خروج جسم یا رسیدن اورژانس).
گامهای دقیق (هنگام هوشیاری نوزاد)
- تماس فوری با ۱۱۵
همزمان با شروع کمک، کسی دیگر با اورژانس تماس بگیرد. - موقعیتگیری ایمن
- نوزاد را رو به پایین روی ساعد خود قرار دهید.
- سر نوزاد پایینتر از بدن و کمی متمایل به پایین باشد.
- با دست دیگر، سر و فک را محکم نگه دارید (گردن خم نشود).
- ۵ ضربه به پشت
- با پاشنه دست (نه انگشت)
- بین دو کتف (وسط پشت)
- سریع، محکم اما کنترلشده
- هدف: ایجاد لرزش برای خروج جسم.
- چک کردن دهان
- اگر جسم دیده شد و آسان قابل برداشتن است → با انگشت کوچک بردارید.
- هرگز انگشت را کورکورانه فرو نکنید.
- ۵ فشار قفسه سینه
- نوزاد را رو به بالا روی ساعد دیگر بچرخانید (سر همچنان پایینتر).
- با دو انگشت وسط (اشاره و میانی)
- روی جناغ سینه (یک انگشت زیر خط فرضی بین نوک پستانها)
- فشار سریع و عمیق (عمق ≈ ۴ سانتیمتر)
- اجازه دهید قفسه سینه کامل برگردد.
- تکرار چرخه
۵ ضربه پشت → چک دهان → ۵ فشار قفسه سینه
تا زمانی که:
- جسم خارج شود
- نوزاد گریه کند یا نفس بکشد
- نوزاد بیهوش شود (شروع CPR نوزاد)
اگر نوزاد بیهوش شد
- فوراً CPR نوزاد شروع کنید:
- ۳۰ فشار قفسه سینه (با دو انگشت)
- ۲ تنفس مصنوعی (دهان و بینی را بپوشانید، پف کوچک)
- ادامه تا رسیدن اورژانس.
هشدارهای حیاتی
- نیروی ضربه و فشار باید کنترلشده باشد — نه خیلی ضعیف، نه خیلی شدید.
- سر همیشه پایینتر از بدن باشد.
- پس از رفع خفگی، حتماً به پزشک مراجعه کنید (حتی اگر نوزاد خوب به نظر برسد).
موارد خفگی جزئی (سرفه تشویق شود)
خفگی جزئی زمانی است که راه هوایی کاملاً بسته نشده و فرد میتواند سرفه کند، حرف بزند یا گریه کند.
هدف: کمک به بدن برای خروج جسم با سرفه طبیعی.
اقدامات صحیح در خفگی جزئی
تشخیص سریع
- سرفه قوی، مؤثر و خودبهخودی
- توانایی صحبت، گریه یا تنفس (هرچند با سختی)
- رنگ صورت طبیعی یا کمی قرمز (نه کبود)
تشویق به سرفه
- آرام بگویید: «سرفه کن! ادامه بده!»
- هیچ ضربه یا فشاری نزنید — مانور هایملیش ممنوع!
- به فرد اجازه دهید ایستاده یا نشسته بماند (موقعیت راحت).
نظارت دائمی
- هرگز تنها نگذارید.
- اگر سرفه ضعیف شد یا تنفس قطع شد → خفگی کامل → اقدام فوری.
تماس با اورژانس (۱۱۵)
- حتی در خفگی جزئی: اگر سرفه پس از ۱–۲ دقیقه مؤثر نبود.
- اگر فرد درد قفسه سینه، سرگیجه یا کبودی داشت.
چه نباید کرد؟
- مانور هایملیش یا ضربه به پشت
- دادن آب یا غذا
- تلاش برای برداشتن جسم با دست (مگر کاملاً دیده شود و آسان باشد)
- گفتن «آروم باش» — فقط «سرفه کن!»
چه زمانی با اورژانس تماس بگیریم
تماس با ۱۱۵ فوری و بدون تأخیر در موارد زیر ضروری است:
خفگی کامل
- فرد نمیتواند سرفه کند، صحبت کند یا نفس بکشد
- دست به گلو زده، کبود شده یا بیحرکت است
خفگی جزئی که بهبود نمییابد
- سرفه پس از ۱–۲ دقیقه همچنان ضعیف یا بیاثر است
- جسم خارج نشده و علائم بدتر میشود
نوزاد زیر ۱ سال
- هر نوع خفگی (جزئی یا کامل) → همزمان با شروع کمک، تماس بگیرید
بیهوشی یا قطع تنفس
- قربانی از هوش رفته یا تنفس قطع شده
- حتی اگر جسم خارج شد → CPR شروع شود + تماس فوری
علائم خطر پس از رفع خفگی
- درد شدید قفسه سینه، شکم یا پشت
- استفراغ خونی، تنگی نفس مداوم، سرگیجه
- کبودی پایدار، بیحالی یا تب
موارد خاص
- زنان باردار، افراد چاق، سالمندان
- سابقه بیماری قلبی، تنفسی یا آلرژی شدید
- جسم تیز، شیمیایی یا باتری (خطر آسیب داخلی)
قانون طلایی تماس با اورژانس
| وضعیت | زمان تماس |
|---|---|
| خفگی کامل | فوراً (همزمان با شروع مانور) |
| خفگی جزئی | اگر پس از ۱ دقیقه بهبود نیافت |
| نوزاد | همیشه و فوراً |
| بیهوشی | فوراً |
| رفع خفگی + علائم غیرعادی | حتماً پس از حادثه |
نکته حیاتی:
هرگز منتظر «بهبود خودبهخودی» نمانید.
کسی دیگر تماس بگیرد — شما کمک اولیه را ادامه دهید.
اقدامات پس از رفع خفگی
حتی اگر جسم خارج شد و فرد نفس میکشد، کار تمام نشده. اقدامات زیر را فوراً انجام دهید:
آرامش و نظارت
فرد را آرام کنید، بنشانید و حداقل ۱ ساعت تحت نظر داشته باشید. علائم تنگی نفس، درد یا بیقراری را چک کنید.
تماس با پزشک یا اورژانس
- همیشه پس از خفگی کامل یا بیهوشی به پزشک مراجعه کنید.
- در نوزادان، کودکان، سالمندان یا افراد با بیماری زمینهای: فوراً به بیمارستان بروید.
بررسی آسیبهای احتمالی
- درد قفسه سینه، شکم یا گلو → ممکن است شکستگی دنده یا پارگی داخلی رخ داده باشد.
- استفراغ خونی، سرفه خونی یا صدای غیرعادی تنفس → فوریت پزشکی.
- جسم تیز، باتری یا شیمیایی → خطر سوراخ شدن یا سوختگی داخلی.
مایعات و غذا
- تا ۲ ساعت چیزی نخورد یا نیاشامد (مگر پزشک اجازه دهد).
- پس از آن، با مایعات گرم و نرم (مثل سوپ رقیق) شروع کنید.
پیگیری پزشکی
- معاینه گلو، ریه و شکم با پزشک.
- در صورت نیاز: عکسبرداری (رادیوگرافی) یا آندوسکوپی.
آموزش و پیشگیری
- حادثه را ثبت کنید (چه چیزی، چه زمانی، چه شد).
- تکنیکهای کمک اولیه را برای خانواده مرور کنید.
- محیط خانه را ایمنتر کنید (غذاها را کوچکتر برش دهید، اشیاء خطرناک را دور کنید).
نکته حیاتی:
رفع خفگی ≠ پایان خطر.
بسیاری از عوارض (مثل ذاتالریه آسپیراسیون یا آسیب داخلی) ساعات یا روزهای بعد ظاهر میشوند.
هر خفگی جدی = مراجعه پزشکی اجباری.
پیشگیری از خفگی در کودکان و بزرگسالان
پیشگیری بهترین راه نجات جان است. با رعایت نکات زیر، خطر خفگی را تا ۹۰٪ کاهش دهید.
پیشگیری در کودکان (بهویژه زیر ۵ سال)
نظارت دائمی
هرگز کودک را حین غذا خوردن یا بازی تنها نگذارید.
غذاهای خطرناک را محدود کنید
- تا ۴ سالگی: آجیل، پاپکورن، انگور کامل، هویج خام، سوسیس کامل، آبنبات سفت ممنوع.
- غذاها را به قطعات کوچکتر از ۱ سانتیمتر برش دهید.
اسباببازی و اشیاء کوچک
- از اسباببازی با قطعات کوچکتر از ۳ سانتیمتر (اندازه درب بطری آب معدنی) اجتناب کنید.
- سکه، دکمه، باتری، بادکنک، مگنت → دور از دسترس.
آموزش به کودکان بزرگتر
- بنشینند غذا بخورند، آهسته بجوند، صحبت نکنند.
- اسباببازی را در دهان نگذارند.
خانه ایمن
- جاروبرقی روزانه برای جمعآوری اشیاء کوچک.
- در کشوها و سطوح پایین قفل کودک نصب کنید.
پیشگیری در بزرگسالان
عادات غذایی ایمن
- آهسته بجوید، غذا را کامل ببلعید بعد صحبت کنید.
- حین غذا خوردن نخندید، صحبت نکنید، الکل ننوشید.
غذاهای پرخطر
- گوشتهای سفت، نان خشک، استخوان ماهی → با احتیاط.
- در سالمندان: غذاها را نرمتر یا پوره کنید.
دندان مصنوعی و مشکلات دهان
- پروتزها را مرتب چک کنید.
- در صورت مشکل بلع، به پزشک مراجعه کنید.
افراد در معرض خطر
- سالمندان، بیماران سکته مغزی، پارکینسون، آلزایمر → نظارت و غذای نرم.
اقدامات عمومی برای همه سنین
- آموزش کمک اولیه: همه اعضای خانواده مانور هایملیش و CPR را یاد بگیرند.
- کیت کمک اولیه: همیشه در خانه و خودرو داشته باشید.
- شماره اورژانس (۱۱۵): روی یخچال و گوشیها ذخیره شود.
- برچسب هشدار روی بستهبندی: غذاها و اسباببازیهای خطرناک را شناسایی کنید.
نکته طلایی:
پیشگیری = نظارت + آموزش + محیط ایمن.
یک لحظه بیتوجهی میتواند فاجعهبار باشد — همیشه هوشیار باشید.
نکات مهم و هشدارها
این نکات را همیشه به خاطر بسپارید — یک اشتباه کوچک میتواند جان فرد را به خطر بیندازد.
هرگز منتظر بیهوشی نمانید
اگر فرد نمیتواند سرفه کند، حرف بزند یا نفس بکشد → فوراً اقدام کنید، حتی اگر هنوز هوشیار است.
مانور اشتباه ممنوع
- نوزادان زیر ۱ سال: فقط ضربه به پشت + فشار قفسه سینه
- کودکان و بزرگسالان: فقط مانور هایملیش
→ استفاده از تکنیک اشتباه = آسیب جدی به اندامها
انگشت در دهان ممنوع
مگر جسم کاملاً دیده شود و با یک حرکت ساده قابل برداشتن باشد
→ فرو کردن انگشت کورکورانه = عمیقتر شدن جسم
سرفه قوی = دخالت نکنید
اگر سرفه مؤثر است → فقط تشویق کنید
→ ضربه یا فشار = تبدیل خفگی جزئی به کامل
تماس با ۱۱۵ حیاتی است
- همیشه در نوزادان
- در خفگی کامل یا بیهوشی
- حتی پس از رفع خفگی (اگر علائم غیرعادی بود)
پس از حادثه پزشک ضروری
حتی اگر فرد خوب به نظر برسد:
- خطر ذاتالریه آسپیراسیون، پارگی مری، شکستگی دنده وجود دارد
→ معاینه پزشکی اجباری
- آموزش مداوم
- تکنیکها را هر ۶ ماه مرور کنید
- همه اعضای خانواده (حتی نوجوانان) آموزش ببینند
- جسم خارجشده را نگه دارید
برای بررسی پزشک (بهویژه باتری، مواد شیمیایی، اشیاء تیز) - سالمندان و بیماران خاص
- نظارت دائمی حین غذا
- غذای نرم، برش کوچک، آهسته خوردن
- پیشگیری از تکرار پس از هر حادثه:
- علت را پیدا کنید
- محیط و عادات را اصلاح کنید
هشدار نهایی:
خفگی یک فوریت پزشکی است — ثانیهها تعیینکنندهاند.
شک کردید؟ اقدام کنید.
هرگز نگویید “شاید خودش خوب شود”.
دیدگاهتان را بنویسید
می خواهید در گفت و گو شرکت کنید؟خیالتان راحت باشد :)